• | | |

    Verlate rouw: wees geworden – en dan…..

    DoorTitia Liese

    De vader van twee zusjes (12 en 14 jaar) is een jaar geleden onverwacht overleden. De zusjes zijn met hun moeder in het vertrouwde ouderlijk huis blijven wonen. De moeder van de zusjes heeft op een avond – bij een glaasje wijn – gekscherend tegen een buurvrouw gezegd: ‘Als mij wat overkomt, zorg jij dan voor mijn dochters?’

    Beide vrouwen hebben niet voor mogelijk gehouden dat na de eerste ramp van het overlijden van de vader van de zusjes ook hun moeder jong zou kunnen sterven. Maar het gebeurt. Een jaar later overlijdt ook de moeder van de zusjes. Als gevolg van een verkeersongeval.

    Belofte

    De buurvrouw vindt dat ze haar belofte voor de zusjes te zorgen na moet komen. De zusjes verhuizen naar het huis en het gezin van de buurvrouw. Alle goede bedoelingen ten spijt loopt het allemaal uit op een rampzalige situatie. Niemand hield er serieus rekening mee dat dit werkelijk zou kunnen gebeuren.

    De zusjes – pubers – moeten zich – tegen hun zin – aanpassen aan de cultuur van het gezin van ouders die ze nauwelijks kennen. De pleegouders en hun kinderen moeten zich aanpassen aan twee nieuwe gezinsleden. Twee pubers, die allebei helemaal geen nieuwe ouders willen. Helemaal geen nieuw broertje. Helemaal geen nieuw zusje. Twee meisjes van 14 en 16. Die gewoon hun eigen huis willen. En hun eigen ouders.

     

  • | | | | |

    Verlate rouw, oorlog en vrede

    DoorTitia Liese

    Kamparts en zijn kleinzoon

    In de Volkrant van dit weekend (zaterdag 28 januari 2023) lees ik in het katern Boeken&Wetenschap een groot vraaggesprek met een kleinzoon: Kamparts en zijn kleinzoon. Kleinzoon van een medisch specialist die zich in de tweede wereldoorlog als arts in kamp Amersfoort ernstig heeft misdragen. De kleinzoon – psychiater in Amerika – heeft zijn medewerking verleend aan het tot stand komen van een biografie over zijn grootvader. Is naar Nederland gekomen voor de boekpresentatie en vertelt zijn verhaal in het vraaggesprek in de Volkskrant. Ik lees het artikel en denk aan de Verlaat Verdriet-ers met wie ik in de loop van de jaren hebt gewerkt.

    Foute (groot)ouders

    Verlaat Verdriet-ers – kind of kleinkind – van foute (groot)ouders. (Groot)ouders die NSB-er waren. Als SS-er naar het Oost-front zijn gegaan. Zich misdragen hebben als kampbeul. (Groot)ouders die als kind werden bespot, vernederd, beschimpt, buitengesloten om de wandaden van hun ouder(s). Voor wie vrede nog altijd een relatief begrip is. Die moesten besluiten voor zichzelf te zorgen. Zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Of zich juist nadrukkelijk te manifesteren. Die als kind besloten nooit over hun ervaringen te spreken. Met niemand, en al helemaal niet met hun eigen latere kinderen. Nooit meer hun gevoelens te laten zien. Pijn, verdriet, wanhoop, ontreddering, eenzaamheid opgesloten in geheimen. Verpakt. Op slot en verzegeld doorgegeven aan de volgende generatie.

    (Klein)kinderen die nooit, of hoogstens verdekt, met hun ouders hun eigen ervaringen hebben kunnen delen. Nooit geleerd hebben om ervaringen te delen. Laat staan woorden te geven aan hun gevoelens.

    Joodse (groot)ouders

    Verlaat Verdriet-ers – kind of kleinkind – van Joodse (groot)ouders. Voor wie de oorlog nooit is geëindigd. Voor wie vrede een relatief begrip is. (Groot)ouders die als kind onder moesten duiken, bij totaal vreemde mensen. (Groot)ouders met kampervaringen. Die hun hele familie kwijt zijn geraakt. (Groot)ouders die terugkwamen van de ontberingen in de concentratiekampen, om terug te keren in een Nederland dat hen ijskoud ontving. Die besloten verder zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Of zich juist nadrukkelijk te manifesteren. Nooit over hun ervaringen te spreken. Met niemand, ook niet met hun eigen latere kinderen. Nooit meer hun gevoelens te laten zien. Pijn, verdriet, wanhoop, ontreddering, eenzaamheid opgesloten in geheimen. Verpakt. Op slot en verzegeld doorgegeven aan de volgende generatie.

    (Klein)kinderen die nooit, of hoogstens verdekt, met hun ouders hun eigen ervaringen hebben kunnen delen. Nooit geleerd hebben om ervaringen te delen. Laat staan woorden te geven aan hun gevoelens.

    Indische roots

    Verlaat Verdriet-ers – kind en of kleinkind – met Indische roots. Voor wie de oorlog nooit is geëindigd. Voor wie vrede een relatief begrip is. (Groot)ouders met ervaringen in de Jappenkampen. Die te werk werden gesteld aan de Birma-spoorweg. Of die in latere jaren gedwongen werden ingezet bij de politionele acties. (Groot)ouders van wie de ouders stierven door ontberingen, die alleen op de kinderboot naar Nederland werden gezet. (Groot)ouders die gevlucht zijn naar Nederland, waar ze ijskoud werden ontvangen. Die besloten verder zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Of zich juist nadrukkelijk te manifesteren. Nooit over hun ervaringen te spreken. Met niemand, ook niet met hun eigen latere kinderen. Nooit meer hun gevoelens te laten zien. Pijn,  verdriet, wanhoop, ontreddering, eenzaamheid opgesloten in geheimen. Verpakt. Op slot en verzegeld doorgegeven aan de volgende generatie.

    (Klein)kinderen die nooit, of hoogstens verdekt, met hun ouders hun eigen ervaringen hebben kunnen delen. Nooit geleerd hebben om ervaringen te delen. Laat staan woorden te geven aan hun gevoelens.

    Verlate rouw

    Ik denk aan deze Verlaat Verdriet-ers – de (klein)kinderen – terwijl ik het artikel lees. Een verlaat rouwproces is een proces met tal van complicaties (mijnen). Een proces met vele lagen. Lagen die zich ook uit kunnen strekken over opeenvolgende generaties in een familie.

    Ik denk aan het belang de geheimen in jouw familiegeschiedenis uit de duisternis tevoorschijn te halen. Ze te zien. Ze onder ogen te zien. Vrede te sluiten met de gevolgen die de ervaringen van je (groot)ouders voor jou hebben gehad. En nu nog hebben. De vicieuze cirkel van verzwijgen, ontkennen en ontwijken te doorbreken. Wegen te openen voor jouzelf. Door er vrede mee te sluiten.

    Open

    ‘Waarom besloot u om mee te werken aan de biografie? Dat moet heel pijnlijk voor u zijn geweest.’ vraagt de journalist aan de kleinzoon. ‘De geschiedenis is in mijn familie grotendeels verzwegen, mijn vader kon er niet over praten. Ik beschouw het als mijn taak, als de taak van mijn generatie, om er wel open over te zijn…….’

    Boeken

    Adriaan van Es en Arjeh Kalmann
    Maar ik ben geen schooier

    Titia Liese
    Teruggaan om verder te kunnen

    Delen met ervaringsgenoten

    Workshop Verlaat Verdriet

    Rouw kent geen tijd

    Het mijnenveld

  • | | | | |

    ‘Dat heeft misschien iets met vroeger te maken’

    DoorTitia Liese

    In Volkskrant Magazine van deze week (28 januari 2023) een interview met acteur Raymond Thiry (1959, 9 jaar toen hij zijn moeder verloor).
    Een interview dat opmerkelijk veel Verlaat Verdriet-thema’s aansnijdt. Lezenswaard dus!

    Citaat 1

    Zo ben ik

    ‘…..Ik kan uit mijn slof schieten, vooral als ik word geconfronteerd met een gebrek aan loyaliteit. Dan gaat de deur op slot. Dan vertoon ik raar gedrag. Ik blijf vaag hè? Jij wilt voor dat stuk natuurlijk details en alles horen. Ik hou echt wel van mensen. Alleen heb ik nooit samengewoond. Hoe dat komt, daar heb ik niet zoveel zicht op. Ik wil mijn autonomie bewaren. Dat heeft misschien iets met vroeger te maken, met mijn verleden. Ik kan mijzelf niet goed analyseren. En als je niet kunt uitleggen waar het vandaan komt. als je niet weet waarom je mank loopt, moet je er werk van maken.
    Dan is het fijn om op een of andere manier te traceren waar en wanneer het ongeluk heeft plaatsgevonden. Maar op een gegeven moment moet je het ook accepteren, dat je mank loopt. Zo ben ik……’

    Dat had ik beter niet kunnen zeggen

    Citaat 2

    Heb je iets gezegd waarvan je nu denkt: dat had ik beter niet kunnen zeggen?
    ……. ‘Dat denk ik altijd als het over mijn verleden gaat, over mank lopen. Ik heb het zelf aangekaart, hoor. Het moet een keer gebeuren en ik begrijp dat je ernaar vist, dat het leuk is om mijn achtergrond te schetsen en dat mensen daar misschien in zijn geïnteresseerd. Het moet maar. Tegelijkertijd vraag ik mezelf af: wat gaat het allemaal een ander aan? En ik verschil toch niet zoveel van andere mensen?’

    Zijn moeder overleed toen hij 9 jaar was, aan borstkanker. Het maakte hem autonoom, zegt hij. ‘Mijn oudere zusje had van mijn moeder de opdracht gekregen om op de kleine te passen. Zij heeft heel erg haar best gedaan om mij er fatsoenlijk bij te laten lopen, meer kon ze ook niet doen.’

    ‘Mijn vader had het allemaal niet op orde, hij had geen gezond gevoelsleven. Er werd niet eindeloos gesproken over haar dood, het woord rouwproces bestond toen nog niet. Het enige wat hij zei was dat we het voortaan met z’n drieën moesten doen. Verder werd er geen woord aan vuilgemaakt.’…. 

  • | |

    Niet meer over praten: de watersnoodramp van 1953

    DoorTitia Liese

    In Volkskrant Magazine van dit weekend (21 januari 2023) staat een groot artikel in verband met een nieuw boek over de watersnoodramp van 1953 in Zeeland: Waters. Waters is een boek in woord en beeld, met ervaringsverhalen. Het verhaal van Jo Tanis-Meijer raakte me zo, dat ik het hele verhaal graag met je wil delen. Zij verloor als 3-jarige bij de watersnoodramp haar moeder, twee zusjes en haar broertje.

    Nooit meer over praten

    Jo Tanis-Meijer, nu 71 jaar:
    ‘We hebben in een boom gezeten. Mijn broer zei: Pa, ik kan niet meer, ik laat los. Mijn moeder en mijn zusjes zijn meteen al verdronken. 
    Ik dacht dat ik in een helikopter was geweest, maar wist het niet zeker. Wat was echt? Later zag ik televisiebeelden waarop mijn vader uit een helikopter kwam, met mij op zijn arm. 
    Een dokter zei tegen mijn vader: Als je nu wilt dat ze het snel vergeet, moet je er nooit meer over praten.

    Eenzaam

    In een kamer vol mensen kan ik me nog eenzaam voelen.
    Het gevoel dat alle anderen bij elkaar horen. En daar hoor ik niet bij.

    Trouwring

    Toen ze mijn moeder vonden, deden ze haar trouwring af. Die kreeg ik van mijn vader toen ik 12 was. Ik draag de ring van mijn moeder altijd. Haar stem kan ik mij niet meer herinneren, maar haar gezicht wel. 

    Kleinzoon

    Ik heb een kleinzoon die zijn biologische moeder niet kent. Hij is geadopteerd. Ik voelde meteen een band, omdat ik begrijp wat hij heeft meegemaakt. We hebben allebei een zwart gat in ons verleden, toch? vroeg hij. 

    Kinderen

    Mijn vader zei: achteromkijken wil je niet, vooruitkijken wil je niet, maar dan kijk je naar beneden en dan zie je wat je nog hebt.
    Ik trouwde met een zeeman. Was altijd alleen met de kinderen. Ik wilde ze zo snel mogelijk volwassen maken, opdat ze alles zelf konden als ik er niet meer zou zijn. 
    Zelf ben ik er meer over gaan praten toen mijn kleindochter ernaar vroeg. Ik vond het makkelijker om er met kinderen over te praten dan met volwassenen. 

    Water

    Ik had er geen moeite mee maar ik bleef altijd wakker als het stormde. Ik legde altijd kleren klaar voor als je plotseling op moest staan. Als het stormt, ga ik kijken naar het water. 

    Boek

    Robin de Puy en Maria Barnas
    Waters
    (Verschijningsdatum van het boek: 24 januari 2023)

    Meer lezen over Verlaat Verdriet

    Teruggaan om verder te kunnen