• Kan niet – toch gebeurd

    DoorTitia Liese

    Vanochtend ga ik koffiedrinken bij mijn partner en wil de krant opslaan. Ik grijp in m’n jaszak om mijn eeuwig rondzwervende leesbril te pakken. Ik sta met twee brilhelften in m’n hand. Deze leesbril is op maat gemaakt, voor het serieuze leeswerk. Er moet een andere komen. Ik spoed me naar de leesbrillenwinkel. De brillenman ken ik niet alleen van z’n brillen. Hoewel hij eigenlijk met iets anders bezig is gaat hij me helpen. Ik zie het al gebeuren. Gaat het deze keer net zo? Hij is het overduidelijk vergeten, van die vorige keer. Ik niet. Omdat het al een aantal jaren geleden is dat hij mijn vorige bril op maat maakte, moeten mijn ogen opnieuw doorgemeten worden. Hij brengt zijn apparatuur in werking en laat mij plaatsnemen op de stoel. Hij begint. Ik lees braaf wat ik lezen moet. Hij meet. Meet nog eens. Rommelt wat aan het apparaat. Meet nog eens. Mompelt wat. Rommelt nog wat. Mompelt weer iets. Ja: dat begint al aardig op de vorige keer te lijken. ‘Ik moet even in je oog kijken’ zegt hij ietwat van slag. Hij kijkt in mijn oog. Kijkt nog eens. Hij blijft kijken. ‘Dit kan helemaal niet’ zegt hij. Ik lach. ‘Zei je de vorige keer ook, maar dat weet jij waarschijnlijk niet meer.’ Mijn rechteroog ziet zo verschrikkelijk slecht, dat ik eigenlijk niet moet kunnen onderscheiden wat ik wel kan onderscheiden. ‘Je linkeroog compenseert dat allemaal’ zegt hij, nog steeds behoorlijk verbaasd. Zelf ben ik niet verbaasd. Datzelfde heb ik toch ook gedaan na de dood van mijn moeder? Geprobeerd te compenseren? Om het toch allemaal goed te doen? Jammer genoeg kan ik mijn lol daarover niet met hem delen. Maar mijn lol is er niet minder om. Ik heb gecompenseerd als een gek, om de leegte en het onvermogen in mijzelf maar op te vullen. Overleven, noem je dat. Het was een hele klus om van overleven weer naar leven te gaan – maar wel een klus die de moeite waard is geweest. Nog nalachend ga ik naar huis. Mijn dag is goed. Meer dan goed.

    PS: nog even was ik in gesprek met de brillenman. Vertelde hem dat ik ooit lenzen heb geprobeerd, maar dat ik ze na een aantal weken had weggegooid. ‘Je compenserende oog verdraagt geen correctie’, zegt hij. Nou: dat klinkt me aardig bekend in de oren. M’n compenserende ik heeft ook heeeeeeel lang geen correcties geaccepteerd.

  • |

    Responsibility

    DoorTitia Liese

    Verantwoordelijkheid.
    Een veel gebruikte term in onze tijd.

    Verantwoordelijkheid nemen voor:
    je eigen leven;
    je proces;
    je werk;
    je kinderen;
    jezelf (of is het: voor je zelf (?).
    je volwassen-zijn.
    Noem maar op. Het wordt zo gemakkelijk gezegd. En het is zo gemakkelijk gezegd. Maar wat betekent: verantwoordelijkheid nemen voor een situatie eigenlijk voor Verlaat Verdriet-ers? Als je in je jeugd hebt geleerd je aan te passen aan de situatie die ontstond voor en tijdens het overlijden(sproces) van je ouder? En na de dood van je ouder aan nog veel meer nieuwe situaties (zie: verliezen en transities)? Keer op keer op keer je aanpassen aan een nieuwe situatie (die in veel gevallen niet goed voor je was, en zelfs in veel gevallen steeds slechter voor je uitpakte). Aanpassen, aanpassen, aanpassen tot je geen idee meer hebt wie je zelf bent en wat je zelf wilt.

    Veel Verlaat Verdriet-ers is dat overkomen. Met als gevolg dat ze als volwassene geen hebben idee wie ze eigenlijk zijn en wat ze eigenlijk willen. Verantwoordelijkheid nemen? Hoe doe je dat als je van jongs af aan hebt geleerd in de eerste plaats rekening te houden met de behoeften van anderen, zoals bijvoorbeeld van je overgebleven ouder? Als je geen last wilde veroorzaken?

    Wat is verantwoordelijkheid eigenlijk? Volgens Van Dale is verantwoordelijkheid zorg en toewijding die voor iets vereist zijn. Op andere plaatsen vind je verantwoordelijkheid vooral in de betekenis van aansprakelijkheid, veelal verbonden aan schuld.

    Verantwoordelijkheid nemen: een lastige opgave voor volwassenen die er eigenlijk nog zo vaak naar verlangen dat er voor hen wordt gezorgd. Omdat ze in zorg, toewijding en onvoorwaardelijk aanwezig kunnen zijn zo veel zijn misgelopen. Die het diep van binnen eigenlijk (nog steeds) vanzelfsprekend vinden dat er voor hen gezorgd wordt.

    In het boek De Lachende Boeddha van Ton van Gelder en Fiona de Vos (zie: bibliotherapie) kwam ik een mooie en verruimende betekenis tegen van verantwoordelijkheid, namelijk via het Engelse woord Responsibility: de manier waarop je respons – antwoord – geeft op een ontstane situatie. Vanuit dat perspectief gezien hebben Verlaat Verdriet-ers al op heel jonge leeftijd verantwoordelijkheid genomen voor een ontstane situatie (en zijn dat vaak blijven doen en doen het in veel gevallen nog steeds).

    Een ander perspectief. Een andere manier van kijken en voelen over de betekenis van een woord kan je zoveel ruimte geven om veranderingen aan te brengen.
    Je hebt naar vermogen verantwoordelijkheid genomen voor de ontstane situatie en gehandeld. Het is tijd geworden om je te realiseren dat je dat vermogen aan kunt passen aan de mogelijkheden die je nu – als volwassene – hebt.

  • |

    Uitweg uit Verlaat Verdriet

    DoorTitia Liese

    ‘Als ik het woord proces hoor, dan weet ik het wel weer: dat gaat héééél lang duren en er komt nooit een end aan’ las ik een aantal jaren geleden in een interview met een korpschef bij de politie.

    Dezelfde soort gevoelens riep/roept bij mij het woord rouwproces ook op: dat gaat héééél lang duren en er komt nooit een end aan.

    Proces. Een woord uit de mechanische, maakbare tijd (lineaire tijd). Een woord uit de tijd van de ‘maakbaarheid’.
    Er is een begin: namelijk de situatie die is nu is (en die om verandering vraagt). Er is een midden: namelijk het werk dat gedaan moet worden om tot een gewenst eindresultaat te komen. En er is een gewenst eindresultaat. Meten is weten. Bij processen van mechanische aard is dat mogelijk. Je meet de beginsituatie en je meet het eindresultaat. Dan weet je of het doel is gehaald.

    Bij een rouwproces na overlijden ligt dat anders. Van de beginsituatie weet je alleen maar dat een ander mens is gestorven. Wat het eindresultaat van dat rouwproces moet zijn is echter een grote onbekende. Raar woord dus eigenlijk in dit verband: proces. Hoe kun je weten of je het goed doet? Wat goed is? Welk resultaat je moet behalen (loslaten, hoor ik meteen roepen. Maar juist loslaten vormt voor Verlaat Verdriet-ers een groot probleem). Lang heb ik aangehikt tegen het woord verlaat rouwproces. Zou daar niet een ander woord voor moeten komen? Maar welk woord dan? Of welk begrip?

    Verlaat Verdriet-ers hebben vaak het gevoel vastgelopen te zijn in hun leven. Ze kunnen voor hun gevoel geen kant meer op. Ze zien geen uitweg meer. Ze voelen zich machteloos tegen de situatie waarin ze terecht zijn gekomen. Een begaanbare uitweg uit die gevoelens van machteloosheid creëren is een klus die veel Verlaat Verdriet-ers voor elkaar moeten zien te krijgen. Een uitweg waar een begin aan is en een eind. Die van machteloosheid gaat naar handelen. Van overleven naar leven.

    Een proces.

    Daarom handhaaf ik toch het begrip verlaat rouwproces. Niet in de zin van: aan het einde van een verlaat rouwproces is ‘het’ over, maar in de zin van: aan het einde van het proces heb je het verlies van toen in je leven van nu geïntegreerd.
    Dan heeft het verlies van toen een plaats gekregen in je leven, waardoor je in staat bent steeds opnieuw veranderingen aan te gaan en toe te laten.

    Je kunt de feiten in je leven niet veranderen,

    wel de rol die deze feiten in je leven van nu mogen spelen.

  • Verlaat Verdriet Veranderkracht

    DoorTitia Liese

    ‘Oh, je bent rouwbegeleider’, hoor ik vaak mensen zeggen als ik ze antwoord geef op de vraag ‘Wat doe jij eigenlijk voor werk?’ Altijd voel ik dan meteen een NEE. En vervolgens natuurlijk toch een JA, want een verlaat rouwproces is een rouwproces en iemand die zo’n proces begeleidt is (ook) rouwbegeleider. Waarom dan toch altijd weer die innerlijke  NEE?

    Is dat omdat ik zo weinig affiniteit voel met de wereld van de professionele rouwbegeleiding? De wereld van moeten, van de verwerkdwang die voort is gekomen uit de lineaire tijdsopvatting? De wereld van de sentimenten? Van de rouwparafernalia? Van de clichés?

    Is dat omdat ik (nog steeds) zo weinig erkenning hoor en zie voor het feit dat het verlies van een ouder in je kindertijd een primordiaal verlies is, een verlies van de eerste orde? Omdat ook in de professionele rouwwereld nog altijd de opvatting lijkt te heersen dat het verlies van een kind voor een ouder van een andere orde is dan het verlies van een ouder in je kindertijd?

    Is dat omdat ik in die wereld nog altijd onvoldoende (h)erkenning zie voor de gevolgen van jong ouderverlies? Omdat ik vind dat Verlaat Verdriet nog altijd onvoldoende recht wordt gedaan?

    Ook.

    Maar:

    In mij is nu ook het weten dat een verlaat rouwproces veel meer en veel omvangrijker is dan alleen een rouwproces. Een verlaat rouwpoces gaat ook – en eigenlijk vooral – om het aanbrengen van veranderingen in wie je bent geworden als gevolg van het vroege verlies van je ouder. In je identiteit, dus.

    Veranderkracht

    Vorige week viel mijn oog op het woord veranderkracht.

    Dat is het.

    Een verlaat rouwproces vraagt niet alleen de moed om te rouwen om een verlies dat al lang geleden heeft plaatsgevonden, een verlaat rouwproces vraagt vooral moed om veranderingen in jezelf aan te brengen, en de kracht om jezelf steeds weer te verleiden die veranderingen tot een goed einde te brengen.

    Veranderkracht.

    Verlaat Verdriet Veranderkracht.