• L’arte di arrangiarsi – ooit van gehoord?

    DoorTitia Liese

    L’arte di arrangiarsi

    Heb je ooit gehoord van l’arte di arrangiarsi? L’arte di arrangiarsi is de kunst van het overleven. Een kunst die Italianen als geen ander volk beheersen. Tot in de toppen van hun vingers. En dan wel tot in de toppen van alle tien de vingers. Het beste maken van wat je hebt. De kunst om van niets iets te maken. De Italiaanse keuken is er wereldberoemd om. Uitverkoren ingrediënten. Zorgvuldig afgestemd op elkaar. Met geduld bereid. Toegewijd. En met liefde. Heel veel liefde. Eten: het gesprek van de dag voor Italianen. Zoals wij Nederlanders uren met elkaar kunnen praten over het weer, zo kunnen Italianen elkaar dagelijks uren onderhouden over eten. De kunst van niets iets te maken. Maar dat wel heel erg goed doen. Tot kunst verheffen. Levenskunst.

    Overleefkracht

    Ook wij, Verlaat Verdriet-ers stonden in onze jeugd voor de taak te overleven. Er iets van te maken. Ons aan te passen aan nieuwe omstandigheden. Omstandigheden waar we niet om hadden gevraagd. Die niet goed waren voor ons. Aan een leven zonder onze ouder(s). Overleven is dan geen levenskunst. Overleven is dan noodzaak. Je moest je staande zien te houden in onomkeerbaar veranderde omstandigheden. Boven je macht grijpen. Op je tenen lopen. Je ontwikkelde overlevingspatronen.

    Veranderkracht

    ‘Volwassenen die in hun jeugd een ouder hebben verloren, hebben aangetoond dat ze onder moeilijke omstandigheden groot hebben kunnen worden.’ Zo verwoordde jaren geleden een orthopedagoge voor mij iets waar ik zelf altijd heel anders naar had gekeken. Zelf zag ik alleen maar hoe gevangen ik zat in mijn overlevingspatronen. Hoe die patronen mij staande hielden. Verhinderden om te groeien. Tot die tijd zag ik alleen maar wat ik in mijn eigen ogen niet goed deed. Hoe ik altijd weer faalde in wat ik deed. Leefde ‘met de rem erop’. Vanaf dat moment kon ik anders naar mezelf kijken. Kon ik zien dat mijn overleefkracht ook mijn veranderkracht kon zijn. De kracht om mijn leven te veranderen. Zo veranderde mijn verlate rouwproces steeds meer in een avontuur van verandering. Van levenskunst. De kunst van het overleven. L’ arte di arrangiarsi.

  • In memoriam Kars van Voorthuizen

    DoorTitia Liese

    In memoriam Kars van Voorthuizen

    ‘Ik heb afscheid moeten nemen van mijn lieve zoontje, mijn moeder en vele die ik liefheb‘. Tot mijn ontsteltenis las ik gisteren het overlijdensbericht van Kars van Voorthuizen op Facebook. Kars van Voorthuizen, 19 november 1993 – 25 maart 2024.

    Verlaat Verdriet-er

    Vijf jaar geleden deed Kars bij mij mee aan een Verlaat Verdriet-workshop. In datzelfde jaar was hij deelnemer aan de eerste Weg van liefde in Codiponte. Kars, een man van uitersten. Begenadigd fotograaf met een speciaal oog voor perspectieven. Wereldreiziger. Hartstochtelijk duiker. Tegelijkertijd een Verlaat Verdriet-er die z’n plek niet kon vinden. Jong zijn vader Gert Jan verloor. Kort voor de Verlaat Verdriet-workshop ook zijn broer Jort op vijfentwintigjarige leeftijd, aan dezelfde ziekte als hun vader.

    Zijn verlangen naar leven vaak even groot als zijn verlangen bij zijn vader en zijn broer te zijn. Strijd met zichzelf. Strijd met de mensen van wie hij het meeste hield. Die het belangrijkst voor hem waren. Strijd met leven. Strijd met dood.
    We ontmoetten elkaar jaren geleden in de haven van Harlingen. Reisden samen een stukje met de trein naar Leeuwarden. In Franeker stapte Kars uit. Ik zag een geslagen man de trein uitlopen. Gebukt onder de zware last van zijn bestaan. ‘Hoe moet dit ooit nog goedkomen’ vroeg ik me af.

    Vader met zoon

    Kars vond een plekje in een project voor begeleid wonen. Jaren hadden we weinig tot geen contact. Tot Kars mij twee jaar geleden het bericht stuurde van de geboorte van zijn zoon. Jip. Kars en Jip. Iconische foto van een trotse vader, die zijn pasgeboren zoon op handen draagt.

    Liefde

    Mijn gedachten, en mijn liefde gaan uit naar deze jonge vader. Overleden aan de ziekte waaraan ook zijn vader en zijn broer overleden. Die zijn nog hele jonge zoontje los moest laten. Naar zijn zoontje, dat al zo jong zijn vader moet missen. Dat een leven voor zich heeft zonder zijn vader Kars. De vader die zo trots was op hem.
    Mijn gedachten gaan ook uit naar de moeder van Kars. De vrouw die jong haar man Gert Jan verloor, de vader van haar beide zoons. Die haar zoon Jort verloor op vijfentwintigjarige leeftijd. En nu, nog geen tien jaar later, haar eenendertigjarige zoon Kars.

    ‘Ben nu bij Gert Jan en Jort.’ staat op het bericht van overlijden.
    Kars, mooie, bijzondere, zoekende man. Wat had ik je graag nog eens willen spreken.

  • Jong ouderverlies is blinde vlek

    DoorTitia Liese

    ….. ‘Maar ik moet er nog steeds iets mee. Want de bindingsangst, het er toe willen doen, de vechtlust…het staat me soms nog steeds in de weg…..’

    Blinde vlek in zorg en welzijn

    Jong ouderverlies heeft levenslange gevolgen voor degene die erdoor getroffen wordt. Komt zo iemand in de hulpverlening terecht, dan wordt gewerkt aan de symptomen die ermee samenhangen, maar het jong ouderverlies zelf blijft te vaak onbesproken. Titia Liese van Verlaat Verdriet en traumapsycholoog/rouwtherapeut/docent Herman de Mönnink beschouwen jong ouderverlies als een blinde vlek in opleidingen en hulpverlening. Wereldwijd onderzoek wijst uit dat 6,6 procent van de kinderen jong ouderverlies meemaakt door overlijden van een ouder. In Nederland gaat het om 200.000 kinderen tussen nul en achttien jaar.

    Levenslange invloed

    De gevolgen van jong ouderverlies kunnen zich het hele leven lang laten gelden. Liese kan daarover meepraten. “Ik verloor mijn moeder toen ik acht jaar was”, vertelt ze. “Dat verlies heeft een enorme invloed gehad op mij, ik heb jarenlang min of meer rondgezworven met de vraag: wat doe ik in dit leven?” Pas rond haar veertigste vond ze de kracht om de confrontatie met zichzelf aan te gaan. Dit vertaalde zich uiteindelijk in Verlaat Verdriet, waarin ze anderen helpt die door het verlies van een ouder in hun jeugd moeite hebben met leven. “Daar zitten jonge mensen tussen”, zegt ze, “maar ook mensen van zeventig-plus.”

    Dit laatste geeft aan hoezeer mensen hun hele leven in stilte, onzichtbaar, kunnen worstelen met de rouw van vroege verlating door een ouder. De Mönnink spreekt
    in dit verband van een blinde vlek in opleidingen en hulpverlening. “Dat het niet de aandacht krijgt die het verdient, is gebaseerd op een kennistekort bij professionals”, zegt hij. “Daardoor kan het bestaan dat mensen met depressie, angst of agressie worden geholpen zonder de relatie met het jong ouderverlies te herkennen. Alsof het
    om een mentale ziekte gaat. Die depressie, angst of agressie kunnen echter ‘reactief’ zijn, een normale reactie op jong ouderverlies. En als dat wordt onderkend, geeft dat
    echt een normaliserende kijk en aanpak.”

    Aandachtspunt voor opleidingen

    Concluderend zegt De Mönnink: “Meer bewustwording over jong ouderverlies is echt cruciaal. Het verliessensitief werken móet meer aandacht krijgen in de opleidingen van professionals in zorg en sociaal domein. Zij moeten zicht krijgen op het mijnenveld waar ze doorheen moeten in het contact met iemand die er slachtoffer
    van is. Dat mijnenveld is complex en gelaagd.”

    Ervaringsdeskundigheid

    Liese zegt blij te zijn dat De Mönnink hierbij ook expliciet het sociaal domein noemt. “Ik denk dat daar meer opening moet komen naar het gebruikmaken van ervaringskennis”, zegt ze.

    Lees het artikel

    Jong ouderverlies is een blinde vlek in zorg en welzijn – De Eerstelijns (de-eerstelijns.nl)

    Tip

    Lees ook het ervaringsverhaal van Olga in dit artikel.

    …..‘Maar ik moet er nog steeds iets mee. Want de bindingsangst, het er toe willen doen, de vechtlust…het staat me soms nog steeds in de weg…..’

  • | | | | |

    Verlate rouw, oorlog en vrede

    DoorTitia Liese

    Kamparts en zijn kleinzoon

    In de Volkrant van dit weekend (zaterdag 28 januari 2023) lees ik in het katern Boeken&Wetenschap een groot vraaggesprek met een kleinzoon: Kamparts en zijn kleinzoon. Kleinzoon van een medisch specialist die zich in de tweede wereldoorlog als arts in kamp Amersfoort ernstig heeft misdragen. De kleinzoon – psychiater in Amerika – heeft zijn medewerking verleend aan het tot stand komen van een biografie over zijn grootvader. Is naar Nederland gekomen voor de boekpresentatie en vertelt zijn verhaal in het vraaggesprek in de Volkskrant. Ik lees het artikel en denk aan de Verlaat Verdriet-ers met wie ik in de loop van de jaren hebt gewerkt.

    Foute (groot)ouders

    Verlaat Verdriet-ers – kind of kleinkind – van foute (groot)ouders. (Groot)ouders die NSB-er waren. Als SS-er naar het Oost-front zijn gegaan. Zich misdragen hebben als kampbeul. (Groot)ouders die als kind werden bespot, vernederd, beschimpt, buitengesloten om de wandaden van hun ouder(s). Voor wie vrede nog altijd een relatief begrip is. Die moesten besluiten voor zichzelf te zorgen. Zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Of zich juist nadrukkelijk te manifesteren. Die als kind besloten nooit over hun ervaringen te spreken. Met niemand, en al helemaal niet met hun eigen latere kinderen. Nooit meer hun gevoelens te laten zien. Pijn, verdriet, wanhoop, ontreddering, eenzaamheid opgesloten in geheimen. Verpakt. Op slot en verzegeld doorgegeven aan de volgende generatie.

    (Klein)kinderen die nooit, of hoogstens verdekt, met hun ouders hun eigen ervaringen hebben kunnen delen. Nooit geleerd hebben om ervaringen te delen. Laat staan woorden te geven aan hun gevoelens.

    Joodse (groot)ouders

    Verlaat Verdriet-ers – kind of kleinkind – van Joodse (groot)ouders. Voor wie de oorlog nooit is geëindigd. Voor wie vrede een relatief begrip is. (Groot)ouders die als kind onder moesten duiken, bij totaal vreemde mensen. (Groot)ouders met kampervaringen. Die hun hele familie kwijt zijn geraakt. (Groot)ouders die terugkwamen van de ontberingen in de concentratiekampen, om terug te keren in een Nederland dat hen ijskoud ontving. Die besloten verder zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Of zich juist nadrukkelijk te manifesteren. Nooit over hun ervaringen te spreken. Met niemand, ook niet met hun eigen latere kinderen. Nooit meer hun gevoelens te laten zien. Pijn, verdriet, wanhoop, ontreddering, eenzaamheid opgesloten in geheimen. Verpakt. Op slot en verzegeld doorgegeven aan de volgende generatie.

    (Klein)kinderen die nooit, of hoogstens verdekt, met hun ouders hun eigen ervaringen hebben kunnen delen. Nooit geleerd hebben om ervaringen te delen. Laat staan woorden te geven aan hun gevoelens.

    Indische roots

    Verlaat Verdriet-ers – kind en of kleinkind – met Indische roots. Voor wie de oorlog nooit is geëindigd. Voor wie vrede een relatief begrip is. (Groot)ouders met ervaringen in de Jappenkampen. Die te werk werden gesteld aan de Birma-spoorweg. Of die in latere jaren gedwongen werden ingezet bij de politionele acties. (Groot)ouders van wie de ouders stierven door ontberingen, die alleen op de kinderboot naar Nederland werden gezet. (Groot)ouders die gevlucht zijn naar Nederland, waar ze ijskoud werden ontvangen. Die besloten verder zo onopvallend mogelijk door het leven te gaan. Of zich juist nadrukkelijk te manifesteren. Nooit over hun ervaringen te spreken. Met niemand, ook niet met hun eigen latere kinderen. Nooit meer hun gevoelens te laten zien. Pijn,  verdriet, wanhoop, ontreddering, eenzaamheid opgesloten in geheimen. Verpakt. Op slot en verzegeld doorgegeven aan de volgende generatie.

    (Klein)kinderen die nooit, of hoogstens verdekt, met hun ouders hun eigen ervaringen hebben kunnen delen. Nooit geleerd hebben om ervaringen te delen. Laat staan woorden te geven aan hun gevoelens.

    Verlate rouw

    Ik denk aan deze Verlaat Verdriet-ers – de (klein)kinderen – terwijl ik het artikel lees. Een verlaat rouwproces is een proces met tal van complicaties (mijnen). Een proces met vele lagen. Lagen die zich ook uit kunnen strekken over opeenvolgende generaties in een familie.

    Ik denk aan het belang de geheimen in jouw familiegeschiedenis uit de duisternis tevoorschijn te halen. Ze te zien. Ze onder ogen te zien. Vrede te sluiten met de gevolgen die de ervaringen van je (groot)ouders voor jou hebben gehad. En nu nog hebben. De vicieuze cirkel van verzwijgen, ontkennen en ontwijken te doorbreken. Wegen te openen voor jouzelf. Door er vrede mee te sluiten.

    Open

    ‘Waarom besloot u om mee te werken aan de biografie? Dat moet heel pijnlijk voor u zijn geweest.’ vraagt de journalist aan de kleinzoon. ‘De geschiedenis is in mijn familie grotendeels verzwegen, mijn vader kon er niet over praten. Ik beschouw het als mijn taak, als de taak van mijn generatie, om er wel open over te zijn…….’

    Boeken

    Adriaan van Es en Arjeh Kalmann
    Maar ik ben geen schooier

    Titia Liese
    Teruggaan om verder te kunnen

    Delen met ervaringsgenoten

    Workshop Verlaat Verdriet

    Rouw kent geen tijd

    Het mijnenveld