• | | | |

    Verlaat Verdriet, en overschreden grenzen

    DoorTitia Liese

    Ik zal het nooit vergeten. Die ene aanmelding. Het was in de begintijd. We werkten – vanuit onze eigen verlies-ervaring –  nog alleen met Dochters Zonder Moeder. Twee dingen vertelde Marion (* Niet haar echte naam), de Dochter Zonder Moeder die me belde om zich aan te melden voor de eerstvolgende workshop. Haar eerste mededeling: wat jullie doen, dat was ik ook van plan. Bij mij is het niet van de grond gekomen, dus ik meld me graag aan voor jullie workshop Zonder Moeder.’

    Overschreden grenzen

    Van het tweede wat Marion me vertelde schrok ik hevig. Die mededeling ging over overschreden grenzen. ‘Toen ik drie jaar was is mijn moeder ziek geworden. Ze lag altijd in bed. Mijn vader heeft mij misbruikt vanaf mijn derde jaar tot mijn moeder overleed.’ Ik schrok echt heel erg. Van het verlies van je moeder, en welke invloed dat kan hebben op de rest van je leven: daarvan wist ik het een en ander. Rond dat gegeven ontwikkelden we een mooie workshop. Een mooie workshop die Dochters Zonder Moeder veel bracht. Maar je moeder verliezen, en tegelijkertijd slachtoffer zijn van overschreden grenzen binnen je gezin van herkomst: daar had ik nooit bij stil gestaan. Dat lag zover buiten mijn eigen belevingswereld. Natuurlijk wist ik van het bestaan van seksueel misbruik. Maar aan jong ouderverlies had ik seksueel misbruik nooit gekoppeld. Kan ik dat wel aan in een workshop? Kunnen wij dat wel aan? Kan dat thema een plaats krijgen in een workshop Zonder Moeder?

    Workshop Zonder Moeder

    Marion kwam. Deed mee aan de workshop. Ons telefoongesprek gaf haar voldoende vertrouwen om te komen. Er is altijd een lijntje tussen Marion en mij blijven bestaan. We hielden contact. Zochten elkaar altijd weer ergens op. Tot in het diepste van haar ziel was Marion beschadigd. Een leven lang heeft ze zich – met de moed der wanhoop – staande weten te houden. Ze knokte zich door het leven. Tot ze een paar jaar geleden overleed als gevolg van kanker.

    Verlaat Verdriet en seksueel misbruik

    Hulpverlener: wees alert. Seksueel misbruik is een thema dat ook zeker een rol kan spelen bij Verlaat Verdriet-ers. Ook al zie je als hulpverlener mogelijk geen causaal verband met het vroege verlies van een ouder of beide ouders: er is wel degelijk sprake van correlatie. Waar, op welk moment en op welke manier tijdens de jeugd sprake kan zijn van seksueel misbruik bij een Verlaat Verdriet-er: als er sprake is van seksueel misbruik maakt dat deel uit van haar/zijn levensverhaal.

    Binnen het gezin van herkomst

    Zoals in het verhaal van Marion: er kan sprake zijn van misbruik door de vader tijdens de ziekte van de moeder. Of na de dood van de moeder, als de (oudste) dochter de rol van de moeder in het gezin heeft overgenomen.
    Er kan sprake zijn van seksueel misbruik tussen broers en zussen. Naast de schaamte over het misbruik speelt bij de Verlaat Verdriet-er de vraag aan de overleden ouder die nooit meer beantwoord zal worden: heb je het geweten? Waarom heb je dan niets gedaan?
    Bij een nieuwe gezinssamenstelling kan sprake zijn van misbruik door een stiefouder.

    Binnen de familie

    Ook verwanten binnen de familie kunnen misbruik maken van kinderen die hun ouder(s) zijn verloren. Ze maken niet alleen misbruik van het lichaam van het kind, alsof dat al niet erg genoeg is. Deze volwassenen – of half-volwassenen – maken ook misbruik van het intense verlangen van het kind naar aandacht. Naar geborgenheid. Naar ‘liefde’, die ook tegenstrijdige gevoelens op kan roepen bij het kind zelf.

    Elders

    Kinderen die jong hun ouder(s) hebben verloren, hebben vaak een probleem met grenzen. Ze hebben geleerd zich aan te passen aan een situatie die niet meer goed voor ze was, in plaats van voor zichzelf te zorgen. Ook kunnen deze kinderen een intens verlangen hebben naar intimiteit (maar dan niet deze vorm!). Naar zich gezien voelen. Het gevoel te hebben voor iemand belangrijk te zijn. Het maakt ze ‘gemakkelijke’ slachtoffers. En het maakt ze nog kwetsbaarder voor zelfondermijning.

    Hulpverleners: wees alert

    Hulpverlener: wees alert op signalen van seksueel misbruik. Koppel seksueel misbruik niet los van Verlaat Verdriet-thema’s. Seksueel misbruik IS een Verlaat Verdriet-thema. Een thema dat alles wat al heel erg was nog erger maakt.

    Verlaat Verdriet-symposium

    Teruggaan om verder te kunnen, Verlaat Verdriet-symposium voor hulpverleners. Zaterdag 5 april 2025. Lees meer over dit symposium: www.kenniscentrumverlaatverdriet.info

    Boeken van Titia Liese

    #verlaatverdriet #verlate rouw #seksueelmisbruik #teruggaanomverdertekunnen #symposiumvoorhulpverleners #kenniscentrumverlaatverdriet #moederverlies #vaderverlies

     

  • | | |

    Verlaat Verdriet tot in de haarvaten van je bestaan

    DoorTitia Liese

    Afgelopen dinsdag had ik op de Universiteit voor Humanistiek een gesprek over Verlaat Verdriet en verlate rouw met professor Geert Smid, en met Mandy Gosling (UK). Ik had er lang naar uitgekeken. De ontmoetingen waren fijn, en hartelijk. Zowel met Geert, als met Mandy. En toch is het overheersende gevoel van deze ontmoetingen een gevoel van teleurstelling. Werkbare kaders voor wetenschappelijk onderzoek naar verlaat verdriet zijn nog onzichtbaar. Ik begrijp het, maar ondertussen zit ik daar wel met al mijn ervaringskennis uit ruim vijfentwintig jaar werken met Verlaat Verdriet-ers die geen aansluiting vindt – of lijkt te vinden – met een academische benadering van verlaat verdriet.
    Eenmaal terug thuis realiseer ik me: ook nu weer lag de focus vooral op preventie. Hoe help je kinderen die een ingrijpend verlies lijden? Hoe zorg je ervoor dat ze er later geen last van krijgen? In plaats van: hoe help je volwassenen die in hun jeugd hun ouder(s) hebben verloren? Als ik de volgende dag wakker word voel ik hoe groot de kater van de teleurstelling is. Hoe pak ik dit nu weer op? Hoe veranderen we de al te gebruikelijke focus op kinderen naar een nieuwe focus, namelijk op volwassenen die in hun jeugd hun ouder(s) hebben verloren?

    In de haarvaten van je bestaan

    Gisteren sprak ik een vriendin aan de telefoon. We kennen elkaar al ruim dertig jaar. Haar hele werkzame leven heeft ze gewerkt als maatschappelijk werkster. Ze kent mijn werk. Juist met haar heb ik veel over mijn Verlaat Verdriet-werk kunnen delen. Mijn vriendin is erg betrokken bij een man die ze al kent vanaf zijn geboorte. Nu veertiger, vier jaar toen hij zijn moeder verloor. Altijd weer stelde ze me hem als voorbeeld. Niet iedereen hoeft er last van te hebben. Hij in ieder geval heeft dat nooit gehad. Van tijd tot tijd sprak ze over hem. Altijd weer was de boodschap: hij heeft er helemaal geen last van. Terwijl ik steeds weer opnieuw herkenbare Verlaat Verdriet-patronen hoorde. Zoals innerlijke eenzaamheid. Onzeker. Geen ankerpunten. Moeite in zijn werk te functioneren. Maar als de boodschap is: hij heeft er geen last van dat hij zijn moeder zo vroeg is verloren, wie ben ik dan om te zeggen dat ik iets anders hoor? Terwijl ik de man zelf nooit heb gezien of gesproken, maar wel steeds weer hoor hoe de gevolgen van het vroege verlies van zijn moeder zich tot in de haarvaten van zijn bestaan heeft genesteld.

    In therapie

    Gisteren vertelde mijn vriendin terloops dat de man ‘in therapie is gegaan.’ ‘Tja, je gaat het pas doen als je er aan toe bent’ voegt ze er als vanzelfsprekend aan toe. Ik ben met stomheid geslagen. Wie beseft dan wel dat Verlaat Verdriet zich kan verschuilen tot in de haarvaten van je bestaan? Onzichtbaar. Zo diep weggestopt dat het niet eens meer gevoeld kan worden. Dat je je er niet van bewust bent dat Verlaat Verdriet ook over jou gaat. Misschien zelfs wel helemaal over jou gaat.

    Zichtbaar maken

    Natuurlijk is het van belang dat kinderen die in hun jeugd hun ouder(s) verliezen hulp krijgen. Maar het voorkomt niet dat kinderen er later last van kunnen krijgen. Wat wel voorkomen kan worden is dat de emoties van toen zich zijn gaan nestelen in de haarvaten van je bestaan. Onzichtbaar. Onherkenbaar. Onaanraakbaar. Verlaat Verdriet een zichtbaar en bespreekbaar onderwerp maken is van minstens even groot belang als kinderen helpen bij verlies. Want waarom zou je kinderen helpen, en de volwassen Verlaat Verdriet-ers vervolgens in de kou van onwetendheid laten staan?

    Symposium Teruggaan om verder te kunnen

    Daarom zijn wij, Verlaat Verdriet-ers graag bereid onze kennis te delen. Onszelf kwetsbaar op te stellen. Te delen wat het vroege verlies van onze ouder(s) met ons heeft gedaan, en wat het nog met ons doet. Wat het met ons doet als we in de hulpverlening geen gehoor vinden omdat daar onvoldoende kennis is van de levenslange gevolgen van jong ouderverlies. Wat het met ons doet als we eindelijk ontdekken dat Verlaat Verdriet bestaat. Erkenning vinden. Kennis die er voor ons toe doet. Rust.

    Kenniscentrum Verlaat Verdriet

  • | | |

    Verlaat Verdriet, veerkracht, overleefkracht en veranderkracht

    DoorTitia Liese

    Veerkracht, overleefkracht en veranderkracht

    Veerkracht

    Een woord dat veel wordt gebruikt. Veerkracht. Zeker in de wereld van verlies en rouw. En zeker ook als het gaat om kinderen en verlies. ‘We moeten de veerkracht van kinderen niet onderschatten.’ ‘Kinderen passen zich zo gemakkelijk aan.’ Veerkracht. Het woord heeft zo’n mooie klank. Zo’n mooie gevoelswaarde ook. Zo veelbelovend. Hoe mensen altijd hun blik op de toekomst kunnen richten, waardoor ze in staat zijn moeilijkheden te overwinnen die op hun pad komen.

    Overleefkracht

    Een stuk minder aantrekkelijk is het woord Overleefkracht. Je voelt het onmiddellijk bij het woord overleefkracht. Hier is iets aan de hand. Hier is iets mis. Helemaal mis. En daar moet je dan maar het beste van zien te maken. Je moet het zien te overleven. Dat is wat er gebeurt bij kinderen die in hun jeugd hun ouder(s) verliezen door overlijden. Wat er aan de buitenkant heel aardig uitziet – ze redden het wel, zeker als ze daar een beetje hulp bij krijgen – ziet er aan de binnenkant vaak totaal anders uit. Daar is ontreddering. Daar is angst. Eenzaamheid. Verdriet. Pijn. Leegte. Boosheid. Onbegrip. Gevoelens van machteloosheid. Geen idee hebben hoe het verder moet. Leven is overleven geworden. Overleefkracht in plaats van veerkracht.

    Veranderkracht

    Om een verlaat rouwproces – een proces van verandering – aan te gaan, en vooral ook vol te houden, hebben Verlaat Verdriet-er Veranderkracht nodig. Over overleefkracht beschikken Verlaat Verdriet-ers wel. Dat hebben ze aangetoond. Maar zo goed als overleefkracht vaak naar binnen wordt gericht als het gevaarlijk wordt  – zo overleef je – zo goed moet veranderkracht naar buiten gericht zijn. Gericht op de uitweg die de weg vrijmaakt naar de toekomst. Van overleven naar leven. Een intens en intensief veranderproces. Een proces dat angst oproept. Twijfel. Weerstand. Ontreddering. Gevoelens van machteloosheid. Want wat gebeurt er met je als je veranderingen in werking gaat zetten? Tien tegen één spelen dan de overlevingspatronen op.

    Hulpverleners

    Verlaat Verdriet en verlate rouw kennen veel vormen en veel lagen van hardnekkige overtuigingen: overlevingspatronen. Achter die hardnekkige overtuigingen verschuilen zich angsten. Diepe, existentiële angsten. Dat is de angstaanjagende chaos die Verlaat Verdriet-ers vaak voelen als ze hun verlate rouwproces aangaan. Daar zit de angst voor het cascade-effect. De angst overspoeld te worden door een vloedgolf van emoties. Een vloedgolf die nooit meer zal stoppen. De angst in een diep gat te verdwijnen. En daar nooit meer uit te komen. Dat is de weg die Verlaat Verdriet-ers in hun verlate rouwproces aangaan. De weg waarvoor ze – elke keer weer opnieuw – zichzelf moeten verleiden toch nog weer een nieuwe stap te zetten. Dat is de weg waarvoor ze jou als hulpverlener nodig hebben.

    Teruggaan om verder te kunnen

    Teruggaan om verder te kunnen. Niet voor niks heet het symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen. Dit symposium laat jou, als hulpverlener, niet alleen de complexiteit zien van een verlaat rouwproces, maar ook de onmiskenbare schoonheid van een verlaat rouwproces. Van de weg terug naar het oorspronkelijke Zelf. Wij, Verlaat Verdriet-ervaringsdeskundigen, nodigen je van harte uit. Ga mee op deze weg terug. De weg terug, om verder te kunnen gaan. Wij – Verlaat Verdriet-ers – zijn er klaar voor. Hulpverlener: jij  ook?

    Lees meer

  • | | |

    Dubbel ouderverlies: verlies in veelvoud

    DoorTitia Liese

    Dubbel ouderverlies

    Kinderen die een ouder verliezen door de dood kennen bijna allemaal dezelfde grote angst. De angst ook de andere ouder te verliezen. Ze passen zich aan. Proberen op alle mogelijke en onmogelijke manieren hun overgebleven ouder te ontlasten. Als dat maar niet gaat gebeuren. Als de overgebleven ouder maar niet dood gaat.
    Toch overkomt het een niet onaanzienlijk aantal kinderen. Sommige kinderen verliezen in hun jeugd na langere of kortere tijd hun beide ouders door de dood. Dat kan gebeuren door overeenkomende oorzaken van overlijden door ziekte. Je denkt: dat zal toch niet gebeuren. Twee keer een ouder in je jeugd verliezen door ziekte, zoals bijvoorbeeld door kanker. Dat kan toch haast niet waar zijn. Maar het gebeurt. De grootste angst wordt werkelijkheid. Beide ouders overlijden door ziekte.

    Of de ene ouder overlijdt door een (auto)ongeval en de andere ouder door ziekte. Ook kan het gebeuren dat de ene ouder overlijdt, dat de andere ouder het verlies niet kan dragen en overlijdt door zelfdoding. Andere kinderen verliezen hun beide ouders tegelijkertijd door een ongeval. In sommige van deze gevallen maakte het kind indertijd zelf deel uit van het ongeval. Dan kan het gebeuren dat het inmiddels volwassen geworden kind – de Verlaat Verdriet-er van nu – als enige van het oorspronkelijke gezin is overgebleven.

    Verlies in veelvoud

    Het verlies van beide ouders in je jeugd is altijd, in alle gevallen, een verlies in veelvoud. Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen niet alleen hun beide ouders. Ze verliezen ook veiligheid. Geborgenheid. Vanzelfsprekendheid. Educatie. Cultuur. Onvoorwaardelijk aanwezig mogen zijn. Vanaf dat moment moeten ze dankbaar zijn. Dankbaar voor de plek die ze hebben gekregen. Ook al zouden ze liever dan wat dan ook niet op die plek hoeven te wonen. Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen alles wat hun dierbaar is. Hun huis. Hun thuis.

    Koffers en tassen gepakt

    Een bijzonderheid van de workshop Dubbel Ouderverlies wil ik op deze plek met je delen. In de workshops die 2,5 dag duren werken we altijd op de zaterdagmiddag tot rond vier uur. Voor lunchtijd staan (bijna) altijd de tassen en de koffers gepakt in de gang. Klaar om te vertrekken.

    Lees meer