• Uit de weg gaan & de uitweg gaan

    DoorTitia Liese

    In de eenzaamheid van hun jeugd hebben Verlaat Verdriet-ers zich vaak opgesloten in zichzelf. Ze hebben de vroege dood van hun ouder een plaats gegeven in hun leven: een plaats ver en diep in zichzelf weggestopt. De pijn, het verdriet, de angst en de boosheid gaan ze uit de weg. Met hun eigen behoeften kunnen ze geen contact meer maken: ze hebben geleerd zich aan te passen. Ze hebben niet geleerd te weten wat ze zelf willen. Hun eigen doelen te creëren. Hun eigen verlangens te (her)kennen. Hun eigen dromen waar te maken. Ze weten hoe je iets uit de weg kunt gaan – dat hebben ze als de beste geleerd. Maar iets aan gaan waar je angst voor voelt: hoe doe je dat als je niet weet waarom? Hoe doe je dat als je niet weet hoe? Hoe doe je dat als je niet weet wat je doel is?

    Een verlaat rouwproces bij Verlaat Verdriet is niet alleen een rouwproces. Een verlaat rouwproces bij Verlaat Verdriet is ook een groot veranderproces. Een proces waarin je – stap voor stap – leert van overleven naar leven te gaan. Een proces waarin verdriet, pijn, boosheid, schaamte en vooral angst naar boven komen. Gevoelens en emoties waarvan je nou juist (jezelf) hebt geleerd ze uit de weg te gaan. Een gewoonte die je altijd weer terugdrijft in je eigen eenzaamheid. In afgescheiden zijn. Van jezelf. Van andere mensen. Van het leven. De wanhoop om waar je – weer – middenin zit, zonder nog een uitweg te zien, neemt steeds grotere vormen aan. De angst ik red het niet wordt groter en groter. Je trekt je verder terug in jezelf. Steeds verder verwijderd van de uitweg. Die er toch echt is. Ook voor jou.

    Verstrikt raken in je eigen angsten is een groot Verlaat Verdriet-thema, maar geen exclusief Verlaat Verdriet-thema. Al zolang de mensheid bestaat – of liever gezegd: al zolang de mensheid gedachten vorm heeft gegeven die bewaard zijn gebleven voor ons, hun achter-achter-enzovoort-enzovoort-kleinkinderen. Wie kent niet de mythe van Ariadne en de rode draad die ze Theseus gaf om de (uit)weg terug te vinden, voordat hij zijn strijd aanging met de Minotaurus. Wie kent niet de vele labyrinten uit alle denkbare culturen, die betekenis geven aan de innerlijke strijd met de angst en het vinden van de uitweg.

    Als je je (weer) verstrikt voelt in jezelf, als je weer het gevoel hebt geen uitweg meer te zien, verdiep je dan eens in deze (oer-)kennis van de menselijke geest. Je vindt veel informatie over labyrinten en hun doel en werking op de website van Selma Sevenhuijsen: labyrintwerk.nl
    Wie weet bevindt zich in je buurt een labyrint waar je naar toe kunt gaan. Of vind je een andere manier om aan de hand van een labyrint een uitweg te ervaren.

  • |

    Primordiaal verlies

    DoorTitia Liese

    Leedconcurrentie! Jij doet aan leedconcurrentie!!!

    De beschuldigende vinger van de collega priemt bijna door m’n computerscherm heen. Aanleiding is een mail van mij waarin ik iets schrijf over de kwetsbaarheid van Verlaat Verdriet-ers. In dat geval met name over de kwetsbaarheid van dochters die heel erg jong hun moeder verloren. Leedconcurrentie!

    De ergste verliezen zijn het verlies van een kind en het verlies van een partner, zo houdt een hooggeleerde rouw-doctor zijn publiek voor. Een geval van hooggeleerde leedconcurrentie (?)

    Ik weet nog goed hoe ik, in het allereerste begin van mijn Verlaat Verdriet-werk – een kleine twintig jaar geleden dus – me realiseerde: volwassenen weten verschrikkelijk zeker van elkaar: het ergste wat je kan overkomen is dat je kind dood gaat. Hoe komt het toch dat volwassenen niet kunnen (of niet willen?) begrijpen dat een kind dat een ouder verliest, een verlies lijdt van dezelfde orde: een primordiaal verlies. Een verlies van de eerste orde. En het leven van deze kinderen moet nog beginnen. Een leven dat ze moeten bouwen op een zwaar beschadigd fundament.

    Een enkele keer bracht ik de moed op om het te zeggen: volwassenen weten verschrikkelijk zeker van elkaar: het ergste wat je kan overkomen is dat je kind dood gaat. Hoe komt het toch dat volwassenen niet kunnen (of niet willen?) begrijpen dat een kind dat een ouder verliest, een verlies lijdt van dezelfde orde?  Voorspelbare reacties. Geschokt. Afwijzend. Boos. Verontwaardigd. Ineens blijken een heleboel mensen iemand te kennen die jong een ouder heeft verloren en die heeft nooit ergens last van gehad.

    Ik bleef het eng vinden om het te doen. Tot de dag waarop een vriendin die ik ruim dertig jaar niet had gezien of gesproken – en die in de tussenliggende jaren een kind heeft verloren – tegen me zei: het ergste wat een ouder kan overkomen is dat je kind doodgaat en het ergste wat een kind kan overkomen is dat je ouder doodgaat.
    Deze erkenning had ik nodig om het verder uit te durven/kunnen dragen: een kind dat een ouder verliest door de dood, lijdt een verlies van dezelfde orde als een ouder die een kind verliest door de dood.

    Een primordiaal verlies.

    Lees meer

    Lees meer over de visie van Titia Liese op de levenslange invloed van de vroege dood van een ouder in Kernthema’s en kenmerken en Expertisecentrum Verlaat Verdriet

  • |

    Tentoonstelling voor overlevers

    DoorTitia Liese

    Enkele jaren geleden reisde ik met Anja Tjallema-Kharitanova naar Sint Petersburg. Een ervaring die in mijn ziel gegrift staat. Alleen al de onvermoeibare en bezielde begeleiding van Anja – in veel gevallen nog eens aangevuld en ondersteund door haar in Petersburg wonende ouders – maakte deze reis tot een heel bijzondere gebeurtenis. Sint Petersburg van binnen en van buiten, zou je kunnen zeggen. Het enige wat ik echt gemist heb bij dat bezoek (en dat lag zeker noch aan Anja, noch aan haar ouders) was het missende stuk uit de kunstgeschiedenis dat mij nou juist zo interesseert: het gat tussen de schilderijen van Repin c.s. (die mij voornamelijk niet aanspreken, al zijn ze nog zo kolossaal van grootte) en het Zwart Vierkant van Malewitsch. Dat moest ik toch in Petersburg, die bakermat van veranderingen, kunnen zien? Niet. In ieder geval niet bij mijn bezoek, ook niet aan het Staatsmuseum. Teleurstelling. En kleine, maar wel een echte.

    Een paar weken geleden las ik over de tentoonstelling De Sovjet Mythe in het Drents Museum in Assen.
    Daar moet ik zijn, wist ik meteen.
    Afgelopen donderdag bezocht ik, samen met een vriendin, deze tentoonstelling en zag wat ik in Petersburg hoopte te kunnen zien: de ontwikkelingen in de Russische kunst tussen Repin c.s.naar Malewitsch c.s. De namen van de kunstenaars: ik kende ze niet. De werken van de kunstenaars: ik kende ze niet. Voor gewone mensen als ik grotendeels verborgen gebleven voor de buitenwereld – de wereld zowel binnen als buiten de Sovjet Unie.

    Het verlangen naar verandering. Zichtbaar. Merkbaar. Voelbaar. De kracht van verandering. Tegen verdrukking, afwijzing en afkeuring in. In alles aanwezig.

    Nog afgezien van het bezoek aan het museum – wonder van samenwerking en doorzettingsvermogen – dat elke reis, waarvandaan dan ook, de moeite waard maakt: een tentoonstelling van en voor overlevers en veranderaars.

  • |

    Verbinding & verbondenheid

    DoorTitia Liese

    Verbondenheid is voor (jonge, afhankelijke) kinderen niet een gezellig onderonsje waar je als kind voor kunt kiezen om het te doen of om het niet te doen. Verbondenheid – verbonden zijn – met je ouder(s) is voor een kind noodzakelijk om zich veilig te kunnen voelen.
    Voor Verlaat Verdriet-ers die heel erg jong waren toen ze hun ouder(s) verloren door overlijden – zo jong dat ze zelfs geen bewuste herinneringen aan hun moeder/hun vader hebben –  is het moeilijk, zo niet soms onmogelijk lijkend, om nog te weten hoe vanzelfsprekende verbinding voelt. En wat vanzelfsprekende verbondenheid betekent. Met de vroege dood van hun ouder begon voor veel van hen de lange, eenzame overlevingstocht. Al in hun allervroegste jeugd raakten ze – via de overleden ouder – verbonden aan de dood. Ook al waren ze op dat moment te jong om zich bewust te zijn van wat er gebeurde. Of beter gezegd: beschikten ze op dat moment niet over de taligheid om hun gevoelens onder woorden te brengen. Mijn tante, bij wie ik in huis was omdat mijn moeder al maanden in het ziekenhuis lag, vertelde me onlangs dat ik, terwijl ik eigenlijk een heel rustig en tevreden kind was, op de dag waarop mijn moeder overleed de hele dag ontroostbaar heb gehuild, vertelde een van de deelneemsters aan de jaartraining De kunst van het verbinden bij Verlaat Verdriet, die 7 maanden was toen ze haar moeder verloor.

    Vanaf hun allervroegste jeugd hebben veel van deze Verlaat Verdriet-ers zich, op eigen kracht, staande moeten houden. Voor deze Verlaat Verdriet-ers is het van belang zich (opnieuw) te verbinden met hun overleden ouder en zich weer de dochter/de zoon te voelen van de ouder met wie ze zo weinig leven hebben kunnen delen. Net zo belangrijk als het voor deze Verlaat Verdriet-ers is hun eigen weg te zoeken in het zich (opnieuw) verbinden met het leven.