• | | | |

    Verlaat Verdriet en verlate rouw onderbrengen in opleidingspogramma’s

    DoorTitia Liese

    ‘Een paar jaar geleden heb ik een man, toen 79 jaar, in therapie gehad. Na een hartinfarct besloot hij dat het tijd was geworden eindelijk iets te doen met de vroege dood van zijn moeder. Nooit eerder in zijn leven had hij aandacht gegeven aan het vroege verlies. Het bestond eenvoudig weg niet voor hem. Het was een intens, intensief en helend traject voor hem, en een bijzonder en mooi traject voor mijzelf. Sinds die tijd weet ik het zeker: Verlaat Verdriet-ers, Verlaat Verdriet en verlate rouw verdienen veel meer aandacht. Eigenlijk is het onbegrijpelijk dat het nog altijd niet wordt gezien als onderwerp van belang. Wij gaan daar wat aan doen door het op te nemen in ons opleidingsprogramma.’

    Verlaat Verdriet en verlate rouw onderbrengen in het opleidingsprogramma

    Twee weken geleden had ik een gesprek met twee vrouwen. Beiden therapeut. En beiden als docent/trainer/supervisor verbonden aan de Academie voor Psychodynamiek in Scherpenzeel. Beide vrouwen zijn ervan overtuigd dat Verlaat Verdriet, de gevolgen van jong ouderverlies en verlate rouw een stevige plek moeten gaan krijgen in de opleiding waaraan ze verbonden zijn. Ze zijn naar mij toegekomen omdat ze alles willen weten van Verlaat Verdriet  en verlate rouw. Zoveel herkenning in wat ik vertel, en zoveel erkenning van de levenslange invloed van jong ouderverlies. ‘Zelf start ik altijd met mijn cliënten een genogram te laten tekenen. Jong ouderverlies wordt dan altijd meteen zichtbaar en onontkoombaar. Het geeft ingangen om over het verlies van de ouder(s) in gesprek te gaan. Jong ouderverlies thema te laten zijn.

    Symposium Teruggaan om verder te kunnen

    ‘We hebben ons allang opgegeven voor het symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen. We hopen dat jullie veel deelnemers krijgen aan dit belangrijke symposium. Goed dat er meer kennis komt in de wereld van professionals.’

    Ben je hulpverlener? Wil je meer weten over de dagelijkse impact van verlate rouw? Lees meer op Kenniscentrum Verlaat Verdriet of meld je meteen aan. Ook voor hulpverleners is er een wereld te winnen!

    Meer informatie over het symposium

  • | | | | | |

    Tips voor hulpverleners: verlate rouw bij Verlaat Verdriet

    DoorTitia Liese

    Verlate rouw bij Verlaat Verdriet

    Een rouwproces is geen lineair proces. Is geen proces van fasen die elkaar lineair opvolgen 1. verlies. 2. verlies verwerken. 3. verlies achter je laten. 4. verder met je leven.
    Maar ook als je weet wat een rouwproces niet is – namelijk geen lineair proces – dan wil dat nog niet zeggen dat je je ervan bewust bent dat een verlaat rouwproces een totaal andere dynamiek heeft dan een rouwproces na recent verlies. Mogelijk (en zelfs waarschijnlijk) ben je je er – ook als hulpverlener – niet of nauwelijks van bewust hoe sterk lineair we in onze cultuur denken en leven. Toekomst gericht. Vooruitgangsgericht. En gericht op een (lineaire) maakbaarheid van een proces.

    Verschil

    Recent verlies

    Een verlies dat een volwassen mens nu lijdt, en zeker een ingrijpend, onomkeerbaar en levens veranderend verlies, roept onmiddellijk emoties op. Een maalstroom van emoties waarin je cliënt zich een begaanbare weg moet zien te banen. Zich staande moet zien te houden. Je cliënt staat voor de taak haar/zijn verlies een aanvaardbare plek te geven in haar/zijn leven.

    Verlaat Verdriet

    Een verlaat rouwproces bij Verlaat Verdriet is een proces met een totaal andere, eigen dynamiek. Een achterwaarts proces, waarin je cliënt op zoek moet gaan naar de betekenis van het verlies van toen. Een verlies dat in veel gevallen tientallen jaren geleden heeft plaatsgevonden. Een existentiële crisis op een moment het systeem van je cliënt op geen enkele manier in staat was zo’n ingrijpende crisis te incasseren. Laat staan dat je cliënt als kind de diepte en de reikwijdte van dit verlies betekenis heeft kunnen geven. Een verlies dat de identiteit van je cliënt mee vorm heeft gegeven.

    Alternerend proces

    Een verlaat rouwproces is een uitnodiging om terug te gaan in de tijd. Vaak door een mijnenveld aan verstrikkingen en complicaties. Terug in de tijd, in een cultuur die volkomen toekomstgericht is. Terug naar een gebeurtenis waar je cliënt voor geen prijs naar toe wil. Waar hij/zij een weefwerk aan overlevingsstrategieën voor heeft ontwikkeld om vooral maar nooit in de buurt te komen van die plek.

    Een verlaat rouwproces is ook een alternerend proces. Een proces dat als de slinger van een klok voortdurend heen en weer gaat, waarin gedachten en gevoelens steeds weer heen en weer geslingerd worden tussen uitersten. Pieken. Dalen. Vooruitgaan. Achteruitgaan. Hoop. Wanhoop. Verdriet. Vreugde. Moed. Angst. Gevoel. Verstand. Liefde. Onverschilligheid.

    Onderzoek

    Een verlaat rouwproces is vooral een proces van onderzoek. Wat heeft het verlies van toen met je cliënt gedaan. Wat heeft het verlies van toen teweeg gebracht aan ingrijpende veranderingen. Hoe heeft hij/zij daar als kind mee om kunnen gaan. Hoe heeft hij/zij daar in haar/zijn latere leven mee om kunnen gaan. In plaats van het verlies te blijven negeren, te bagatelliseren, te ontwijken, te presteren, altijd maar door te gaan geeft je cliënt het verlies van toen letterlijk een zichtbare plek in haar/zijn levensverhaal.

    Symposium voor hulpverleners

    Tijdens symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen delen Verlaat Verdriet-ers in een zorgvuldig gestructureerd, dynamisch en interactief programma met hulpverleners van diverse pluimage hun kennis uit ervaring. Ze delen de dagelijkse impact van het vroege verlies van hun ouder(s). Wat ze hebben ondernomen om met hun verlate rouw aan de slag te gaan. Wat hen niet heeft geholpen. En, aan de hand van herkenbare en aanprekende voorbeelden, vooral wat hen wel heeft geholpen. Zó, dat ook jij als hulpverlener gerichter en adequater Verlaat Verdriet-ers kunt begeleiden in hun verlate rouwproces.

    Meer informatie

  • | | | |

    Tips voor hulpverleners: Dubbel Ouderverlies

    DoorTitia Liese

    Tips voor hulpverleners: Dubbel Ouderverlies

    ‘Je moet altijd klaar staan om te vertrekken’. Op de zaterdagochtend van de workshop Dubbel Ouderverlies staan ze er al ruim voor de lunch. De koffers en de tassen. Klaar voor vertrek, zaterdagmiddag rond 16 uur. Een fenomeen dat zich, in tegenstelling tot de workshop Verlaat Verdriet, vrijwel altijd weer voordoet bij de workshop Dubbel Ouderverlies. ‘Je moet altijd klaar staan om te vertrekken.’

    Dubbel ouderverlies

    Verlaat Verdriet-ers hebben het na het vroege verlies van hun ouder zo goed als allemaal gekend: de angst ook de andere ouder te verliezen. Een aantal Verlaat Verdriet-ers is dat daadwerkelijk overkomen. Zij verloren in hun jeugd hun beide ouders door de dood.

    Verlies in veelvoud

    Dubbel ouderverlies in je jeugd is verlies in veelvoud. Kinderen die hun beide ouders verliezen in hun jeugd raken alles kwijt wat hun tot dan vertrouwd was. Dat kan – en dat mag! – nooit worden afgedaan met lege opmerkingen als ‘We moeten de veerkracht van kinderen niet onderschatten.’ Of: Kinderen zijn zo flexibel…’
    Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen veel meer dan alleen hun beide ouders. Ze verliezen de natuurlijke bescherming van de ouders die je als kind nodig hebt om veilig op te groeien. Ze verliezen hun vertrouwde ouderlijk huis. De plaats waar ze woonden. Hun school. Ze verliezen geborgenheid. Gevoel van continuïteit. Vertrouwen in het leven. Gevoel van veiligheid. Onvoorwaardelijk aanwezig mogen zijn. Ze verliezen de educatie van hun beide ouders. De cultuur van hun beide ouders. De normen en de waarden die ze vanaf hun geboorte hebben meegekregen.

    Zeven mogelijke vragen bij Dubbel Ouderverlies

    Denk als hulpverlener mee in het onvoorstelbare: in je kindertijd je beide ouders verliezen door de dood.

    1. De samenstelling van je gezin van herkomst voor je eerste ouder overleed

    • Hoe was de samenstelling van je gezin van herkomst voor je eerste ouder overleed?
    • Welke plaats nam jij in je gezin van herkomst in?
    • Welke ingrijpende veranderingen vonden plaats in je gezin van herkomst voor het overlijden van je eerste ouder?

    2. Het overlijden van de eerste ouder

    • Welke van je beide ouders overleed als eerste?
    • Welke leeftijd had je toen je eerste ouder overleed?
    • Door welke oorzaak overleed je eerste ouder?

    3. De samenstelling van je gezin van herkomst na het overlijden van je eerste ouder

    • Hoe was de samenstelling van je gezin van herkomst tussen het overlijden van je eerste ouder en het overlijden van je tweede ouder?
    • Welke veranderingen vonden plaats in je gezin van herkomst?
    • Wat betekende dat voor jouw plek?
    • Wat betekende dat voor jou?

    4. Het overlijden van de tweede ouder

    • Welke ouder overleed als tweede ouder?
    • Welke leeftijd had je toen je tweede ouder overleed?
    • Door welke oorzaak overleed je tweede ouder?

    Het overlijden van beide ouders tegelijkertijd

        • Door welke oorzaak overleden je beide ouders?
        • Wat gebeurde er?
        • Waar was jij?
        • Wat gebeurde er met jou?
        • Wat betekende dat voor jou?

    5. Wat gebeurde er met jou?

    • Wat gebeurde er na het overlijden van je beide ouders?
    • Waar woonde je?
    • Wie zorgde voor jou?
    • Wat gebeurde er met je broers/zussen als je die had?
    • Wat gebeurde er met jou?

    6. De nieuwe samenstelling

    • Wat kan je vertellen over de nieuwe samenstelling van de personen met wie je woonde na het verlies van je beide ouders?
    • Wie zorgde voor jou?
    • Wat betekende dat voor jou?

    7. Een nieuwe woonplek

    • Wat gebeurde er met je ouderlijk huis na het overlijden van je beide ouders?
    • Omschrijf je nieuwe woonplek.
    • Welke plek nam jij in de nieuwe ‘gezins’-samenstelling in?
    • Wat kan je vertellen over de veranderingen in educatie en cultuur zoals je die gewend was geweest?
    • Wat gebeurde er met jouw plek op school?
    • Wat betekende dat voor jou?

    Meer vragen

    Als je, samen met je cliënt, aan de hand van deze eerste vragen een eerste beeld hebt gekregen van de invloed van het vroege verlies van beide ouders is het raadzaam samen met je cliënt een overzicht te maken van de vragen en opmerkingen die op zijn gekomen naar aanleiding van bovenstaande vragen.

    Meer informatie

    Symposium voor hulpverleners

    Kenniscentrum Verlaat Verdriet

    Boeken van Titia Liese

    Rouw kent geen tijd

    Titia Liese: Verlaat verdriet en verlate rouw in 13 modules 

    © Kenniscentrum Verlaat Verdriet, 2025

    #verlaatverdriet #verlaterouw #kenniscentrumverlaatverdriet #symposiumvoorhulpverleners #teruggaanomverdertekunnen #handreikingenbijverlaatverdriet #tipsvoorverlaterouw

  • | | | | | |

    Nog altijd geen afscheid genomen van je vader?

    DoorTitia Liese

    ‘Heb je nog altijd geen afscheid genomen van je vader?’
    Dit is het verhaal dat een Verlaat Verdriet-ster me vorige week vertelde over haar ervaringen met verlies- en rouwdeskundigen.

    Deze Verlaat Verdriet-ster, nu rond de zestig, verloor haar vader in haar kleutertijd. Ze was recent aanwezig bij een lezing van een veel gevraagd, en veel geprezen, verliesdeskundig wetenschapper met aanleg voor empathie. Zij hoort zijn lezing aan. Zijn lezing over verlies. Over rouw. Hij geeft voorbeelden die aanwezigen raken. Diep raken. Over mensen die verliezen lijden. Over kinderen. Ook over kinderen die hun ouder verliezen vertelt hij aangrijpende verhalen. Over Verlaat Verdriet en verlate rouw heeft hij het niet. Na afloop van de lezing stapt de Verlaat Verdriet-ster naar de spreker. Ze wil hem vertellen over haar verlieservaring. Het rouwproces waar ze nu middenin zit. Ze vertelt hem dat ze op haar vijfde haar vader verloor. Hij kijkt naar haar. Afkeurend. Zegt: ‘Heb je nog altijd geen afscheid genomen van je vader?’

    Verbijsterend

    Ze is verbijsterd door deze reactie. Ongeveer in dezelfde week heeft deze Verlaat Verdriet-ster een overeenkomende ervaring. Deze keer met een hoogleraar die zich bezighoudt met verlies en rouw. Ook hier een inleiding die stevig resoneert bij aanwezigen die zich herkennen in zijn verhalen. In zijn voorbeelden. Na afloop stapt ze ook naar deze professor. Stelt zich voor. Vraagt hem naar zijn bevindingen met Verlaat Verdriet en verlate rouw. Hij kijkt haar glazig aan. Geen idee waar ze het over heeft.

    Nog maar weer eens

    Nog altijd (b)lijken verlies- en rouwdeskundigen, professoren incluis, wat Verlaat Verdriet en verlate rouw betreft de Gordiaanse knoop niet ontward te hebben. Dus vooruit: nog maar weer een keer: wij zijn geen onmondige kinderen die hun ouder(s) hebben verloren. Wij zijn volwassen mensen die in hun kindertijd hun ouder(s) hebben verloren. Volwassen mannen. Volwassen vrouwen. Met een verleden. Met een heden. En met een toekomst. Met een verhaal. Een levensverhaal. Beschadigd. Vastgelopen. Maar niet verwoest. En ook niet onmondig.

    Meer lezen