• | | |

    Bericht aan mijn lieve pap

    DoorTitia Liese

    Bericht aan mijn lieve pap

    Afgelopen herfst deed Corine mee aan de workshop Verlaat Verdriet. Al voor de workshop was ze begonnen aan een bericht aan haar vader. Haar deelname aan de workshop inspireerde Corine om het bericht nog eens te bekijken. Er aan te schaven. Nog wat puntjes op de i te zetten. Bij de Terugkomdag las Corine haar Bericht aan mijn lieve pap voor. Het kwam bij ons allemaal binnen.

    ‘Je mag het bericht delen met andere Verlaat Verdriet-ers. Ik hoop dat mijn brief anderen mag helpen.’ mailde Corine me. Ik deel het bericht van Corine aan haar vader op deze plek graag met jullie. Corine: dank je wel!

    Lieve pap,

    Toen ik jou op 7-jarige leeftijd verloor, had ik geen besef van de omvang daarvan. Ik kon nog lang niet overzien wat voor een grote rol jouw vroege dood in mijn verdere leven zou gaan spelen.

    Na jouw overlijden, in maart 1973, nam het leven zijn aanvang weer en gingen we door met opstaan, slapen, eten, naar school gaan en spelen, alsof er niks gebeurd was. Althans, zo leek het…

    Anders

    Pas veel later snapte ik waarom ik in die tijd slecht kon slapen, enge dromen had, in mijn bed plaste. Waarom ik diep verdrietig bij een vriendinnetje wegging toen zij met haar vader knuffelde. Waarom ik soms een beetje dwars was op school. Mijn prestaties kelderden. En waarom ik mij anders voelde dan mijn leeftijdsgenootjes.

    Pas veel later begreep ik ook dat er voor ons als kinderen iets was weggevallen. De veilige basis van een vader en moeder die er voor ons en voor elkaar waren. Van ons en van elkaar hielden. Voor ons zorgden. En ons aan de hand mee de wereld in namen.

    Veilige thuishaven

    Hoe kon ik toen beseffen dat onze veilige thuishaven was gehavend en dat de dingen niet meer vanzelfsprekend zouden zijn. En dat mijn lieve moeder met al haar verdriet alleen de kapitein op ons schip was geworden. En voor de bijna onmogelijke taak stond haar zes kinderen alleen op te voeden en aan te sturen op de toen zo woeste golven van het leven.

    Want dat leven ging door maar het was anders dan daarvoor pap. Er werd niet veel over je gepraat, wat blijkbaar langzaam went als kind. Ik paste me daaraan aan. Toen ik ouder werd vond ik het moeilijk om over je te beginnen. Naar je te vragen of überhaupt over jouw dood te praten. Alhoewel ik dat wel wilde.

    Gemis

    Het gemis sloeg voor de rest van mijn leven een gat in mijn hart. Als jong kind. Maar ook als puber, jonge vrouw én bij het bereiken van de magische leeftijd van 33. De schamele leeftijd die jij maar mocht behalen pap.

    Vaak heb ik me afgevraagd: hoe had hij? Hoe vond hij? Bij het behalen van mijn diploma’s. Mijn relatie met Ton – hadden jullie het met elkaar kunnen vinden? Uit huis gaan. Het kopen van ons huis. Het klussen. De geboorte van onze dochters, jouw kleindochters. Het verdrietige besef dat jullie elkaar nooit zouden leren kennen. En bij tal van andere ogenschijnlijk kleine momenten in mijn leven heb ik me vaak afgevraagd: hoe had hij? Hoe vond hij?

    Lijk ik op je?

    Daarnaast: hoe had je er uitgezien toen je ouder werd? Lijk ik op je in karakter of uiterlijk? Hoe was onze relatie geweest? Wat had je voor werk gedaan? Hoe stond je in het leven? Wat had je ons nog kunnen leren? Zoveel vragen en verlangens. Maar geen antwoorden en vervulling.

    Ik heb ook heel lang een soort van fascinatie gehad in mijn denken van vóór 1973 en ná 1973. Over wat jij wel, en niet meer hebt meegekregen in je leven. En met muziek ontdekte ik dat ik melancholisch werd bij sommige nummers. En pas later inzag dat deze uit begin jaren zeventig kwamen. Zoals ‘Ben’ van Michael Jackson. ‘Eres tu’ van Mocedades. En ‘Un canto a Galicia’ van Julio Iglesias. En begreep dat dat te maken moest hebben met mijn verdriet van toen.

    Tranen

    Inmiddels heb ik leren begrijpen en benoemen wat jouw vroege dood voor mij heeft betekend pap. Ik heb het verlaat verdriet stapje voor stapje toegelaten en de verlate tranen gehuild. Hoe lastig en pijnlijk soms ook. Ik heb stapje voor stapje geleerd dat dat goed is. Dat het opruimt en helderheid geeft in mijn leven van nu.

    Inmiddels ben ik 58 en beginnen de dingen steeds meer op zijn plek te vallen. Het heeft het me ergens ook sterker gemaakt. Al had ik natuurlijk liever gehad dat we samen op hadden kunnen lopen al die jaren. Maar dat is helaas niet hoe het is gegaan.

    Jouw dochter

    Het gaat me goed pap. Ik neem je mee in mijn hart. Jij zal altijd een stukje van mij zijn, en ik van jou. En met ons eerste kleinkind op komst, jullie vijfde achterkleinkind, geven we ook jouw leven weer een stukje door. Hierdoor blijf je, ook al ben je niet echt hier, toch een beetje bij ons.

    Ik hou van jou pap, en ik ben blij dat jij mijn vader bent!
    Liefs, je dochter Corine

    Doen

    Workshop Verlaat Verdriet

    Lezen

  • | | |

    Wees, en onsterfelijk beroemd

    DoorTitia Liese

    Kun je gefascineerd zijn door twee onsterfelijk beroemde wezen? Schrijvers, van wie je het werk waardoor ze onsterfelijk beroemd zijn geworden nog nooit hebt gelezen? Bij mij kan dat. Bijvoorbeeld bij twee wereldberoemde wezen. Schrijvers. Filosofen. Dante Alighieri (1265-1321) en Desiderius Erasmus (1466-1536).

    Dante Alighieri

    Geboren in Florence. Verloor zijn moeder rond zijn zevende en zijn vader op zijn vijftiende. Tijdens zijn leven al een beroemdheid, ondanks het feit dat er nog geen sprake was van boekdrukkunst om zijn geschriften breed te verspreiden. Altijd een buitenstaander. Verbannen uit zijn geliefde stad Florence. Voor altijd in de ban van Beatrice, het buurmeisje uit zijn jeugd naar wie zijn verlangen voor altijd uitging. Dichter van ‘De goddelijke komedie‘. Het belangrijkste en meest invloedrijke boek uit de Italiaanse letterkunde. Het boek dat van de taal van Toscane de Italiaanse voertaal maakte. De imaginaire reis die Dante maakte door de drie rijken van het hiernamaals. Hel. Louteringsberg. Hemel. Drie stadia die jou, als Verlaat Verdriet-er, in jouw verlate rouwproces ook niet onbekend zullen voorkomen.

    Desiderius Erasmus

    Désiderius Erasmus

    Geboren in Rotterdam. Dertien jaar toen hij zijn beide ouders verloor als gevolg van de pest. Onwettig kind van een priester en zijn huishoudster. Opgeleid in Deventer.  Vertrokken uit Nederland rond 1490, om nooit meer terug te keren. Zijn leven lang heeft hij zich een inferieure buitenstaander gevoeld. Een buitenstaander die altijd heeft moeten vechten om zijn hoofd boven water te houden. Geworsteld met een kwetsbare gezondheid. Schrijver van het satirische werk Lof der Zotheid. Dankzij de boekdrukkunst heeft hij zijn boeken zelf kunnen laten drukken, en breed kunnen laten verspreiden.

    Bibliotherapie

    Als Verlaat Verdriet-er kun je leren van de Verlaat Verdriet-ers die jou zijn voorgegaan. Die hun ervaringen op hun eigen wijze woorden hebben gegeven. Te zien hoe andere Verlaat Verdriet-ers worstelden met hun thema’s. Hoe Verlaat Verdriet-thema’s hun leven mee vorm hebben gegeven.

    Kenmerkende patronen

    Wat je kan helpen bij het lezen van en over Verlaat Verdriet-ers zijn de Kenmerkende patronen bij Verlaat Verdriet die ik, inmiddels al lang geleden, heb opgesteld aan de hand van ervaringen van Verlaat Verdriet-ers. Je zult steeds meer thema’s gaan herkennen. Thuis kunnen brengen. Puzzelstukjes die zomaar op hun plaats gaan vallen. Je leert niet alleen meer over de persoon, je leert ook meer over Verlaat Verdriet-patronen. En over patronen in een verlaat rouwproces. Je leest een ander boek. Ziet een ander mens. Herkent jezelf in de wereld van beroemde wezen. Ook al leefden ze eeuwen geleden.

    Kenmerkende patronen

    Lees meer

    Boekensteden

     

  • | | |

    Daarom heet Casa Bodoni Casa Bodoni

    DoorTitia Liese

    Je hebt er mogelijk al over gelezen. Het pand dat ik twee jaar geleden kocht op het pleintje van CodiponteCastello. Een restauratieproject. Met de bedoeling in het pand een ‘Centro Biografico’ te vestigen. Een biografisch centrum. Een huis waar mensen van over de hele wereld op verschillende manieren kunnen werken aan, en met, hun levensverhaal. Een heel bijzonder project dat vorm krijgt in samenwerking met Maartje Schönefeld en Davide Donati.

    Casa Bicaudata

    Casa Bicaudata noemde ik het huis vanaf het allereerste begin. Het huis van de twee-staartige meermin. De twee-staartige meermin is een oeroud symbool, dat sinds oeroude tijden in diverse culturen symbool staat voor vrouwelijke energie. Voor levenskracht. Voor de verbinding tussen boven en beneden. Je vindt de Bicaudata op twee plekken op de zuilen in de pieve van Codiponte. Ze overrompelde me zo, dat ik niet anders kon dan het huis Casa Bicaudata te noemen. Het huis met de twee verdiepingen die door mijn aankoop weer met elkaar verbonden gaan worden. Het huis waar hoofd en hart – verstand en gevoel – weer samen kunnen vloeien.

    Bicau wat???

    Casa wat??? vroegen verschillende mensen aan me. Bicau hoe??? Twee-staartige wie??? Wat voor mij paste bij het huis paste toch niet, realiseerde ik me. Ik zag het al voor me. Al die mensen die in de loop van de jaren naar Centro Biografico gaan komen. Hoe die allemaal, ergens beneden in het dorp gaan vragen naar Casa Bicaudata. En dan verbaasde blikken krijgen van de Codiponters. Che??? Casa wat??? Bicau waar??? Twee-staartige hoe??? Scusa, ma non lo so.

    Casa Bodoni

    Dat moet anders, bedacht ik. Maar wat dan wel? Langzaam rijpte er iets. De Lunigiana, het uiterste noordwestelijk deel van de Toscana waarin Codiponte (Casola in Lunigiana) ligt, heeft niet alleen in literair opzicht historische betekenis. De Lunigiana heeft ook historische betekenis als streek waar de boekdrukkunst groot heeft kunnen worden.

    In mijn opleidingstijd tot lerares tekenen had ik een tekendocente. Zij en ik onderhielden een ambivalente relatie. Zij orthodox-antroposofe. Ik een onverschillige twintiger die geen kant op kon met haar gevoel. Veel heb ik van deze docente geleerd in de loop van de vier jaren waarin ik les had van haar. Een aantal dingen zijn mij bijgebleven. Ik hoor het haar nog zeggen. ‘Lettertypes zijn net mensen. Ze hebben allemaal hun eigen karakter.’ ‘Bodoni’ viel me op een druilerige zondagmiddag te binnen. Het huis moet ‘Casa Bodoni’ heten, naar een beroemde Italiaanse letterontwerper uit de 18e/19e eeuw.
    Ik zag het gebeuren voor mijn geestesoog. ‘Do you know where can I find Casa Bodoni?’ De Codiponter die naar boven wijst. ‘Ma naturalmente lo so. Sopra. Al Castello’.

    En zo komt het dat Casa Bodoni nu Casa Bodoni heet.
    Gemakkelijk te onthouden. Gemakkelijk te wijzen.

    Bodoni

    Giambattista Bodoni

  • | | |

    Afstemmen met Ap Dijksterhuis over het symposium

    DoorTitia Liese

    Verlies
    Verlate rouw
    Moederverlies en vaderverlies
    Afstemmen met Ap Dijksterhuis
    Doen 

    De blikken trommel

    ‘…. Lange tijd wist ik weinig over je. Twintig jaar nadat ik de blikken trommel vond in moeders secretaire durfde ik hem eindelijk te openen. Ik bekeek de foto’s. Las de brieven die moeder en jij elkaar stuurden. Legde ze op een denkbeeldige tijdbalk die begon in 1957 en eindigde in 1973. Ik diepte oude fotoalbums op van moeder waarvan ik wist dat ze op zolder stonden. En ik sorteerde de andere documenten die ik in de trommel aantrof. Krantknipsels. Ambtelijke stukken. Rechtbankverslagen.

    Ik begon te lezen en het leek alsof ik terecht kwam in een overwoekerde kasteeltuin. Baande me een weg, vond een tegelpad waarvan lange tijd niet duidelijk was waar het heen leidde. Stuitte op een diepe vijver. Een fraai verweerd beeld. Het spichtige skelet van een lang geleden gestorven raaf. Ik liet mijn verleden toe. Soms vlug en doortastend. Dan weer weifelend en traag. Ik bewaakte mijn geest zoals een uitsmijter zijn nachtclub. Liet iemand binnen, even later zelfs vijf man tegelijk, om vervolgens de deur weer resoluut te sluiten. Als het moest voor langere tijd.’ …….   

    De blikken trommel
    Citaat uit  het boek van Ap Dijksterhuis: VADER; bladzijde 9

    Afstemmen met Ap Dijksterhuis

    ‘We bellen op 29 januari om af te stemmen over de inhoud van het symposium’ spraken we in december af. Vandaag hebben we elkaar dus gesproken. Aan de telefoon. Om af te stemmen over de inhoud van het symposium.

    Openbaar gedeelte
    In de eerste plaats over het openbare gedeelte. Het openbare gedeelte vindt plaats van 10 uur – 11 uur. Voor het openbare gedeelte zijn ook niet-Verlaat Verdriet-ers welkom.  In dat uur geeft Ap Dijksterhuis de lezing die hij gewoonlijk geeft bij boekpresentaties over zijn boek Vader.

    Besloten gedeelte
    Na de pauze, dus na 11.30 uur, is het tijd voor het besloten gedeelte. Aan het besloten gedeelte kunnen uitsluitend Verlaat Verdriet-ers deelnemen. In dat gedeelte staat ‘de blikken trommel’ symbool voor de complexiteit van verlate rouw. Ap Dijksterhuis deelt met ons zijn ervaringen met zijn verlate rouwproces.

    • Hoe is het om een blikken trommel aan te treffen in het huis van je onverwachts overleden moeder. Een trommel waarvan je het bestaan niet kende.
    • Wat gebeurt er met je als je die trommel voorzichtig een beetje opent. Als je onmiddellijk de trommel weer sluit, omdat je voorvoelt dat die trommel informatie bevat die je liever niet wilt kennen.
    • Hoe is het om deze trommel twintig jaar in je huis te hebben staan. Twintig jaar lang die trommel in je huis gesloten te laten staan. Terwijl je weet: die trommel is er. Ik zal daar toch iets mee moeten.
    • Hoe komt het dat er een dag kwam waarop je dacht: NU.
    • Wat gebeurde er met je terwijl je, langzaam maar zeker, de informatie door je handen liet gaan. Onder ogen zag wat je tegenkwam.
    • Hoe ben je tot het schrijven van de brieven-vorm gekomen.
    • Wat heeft het je gebracht dit proces aan te gaan.
    • Hoe kijk je nu aan tegen de inspanningen die je hebt geleverd.
    • Hoe kijk je terug op dit proces.
    • Wat geef je de Verlaat Verdriet-ers mee die hier vandaag getuige zijn van jouw verhaal over het proces dat jij bent aangegaan.

    Lees meer

    Ontmoeting met Ap Dijksterhuis
    Veel gestelde vragen over het symposium
    Vader
    Teruggaan om verder te kunnen

    Doen

    Herinneringsboek Moeder
    Herinneringsboek Vader